Επιμέλεια: Δόξη Άσλαμ, MSc Health Management, Υπεύθυνη Συντονισμού Δράσεων ΕΚΔΔΜ
Άτυποι φροντιστές: ο αόρατος πυλώνας της φροντίδας
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας[i], άτυπος φροντιστής είναι το άτομο που παρέχει μη αμειβόμενη φροντίδα σε συγγενικό ή φιλικό πρόσωπο που έχει ανάγκη υποστήριξης λόγω ασθένειας, αναπηρίας ή γήρατος. Τα χαρακτηριστικά τους ποικίλλουν:
- Στην πλειονότητα πρόκειται για γυναίκες μέσης ηλικίας[ii].
- Συχνά πρόκειται για συζύγους, παιδιά ή γονείς του ατόμου που φροντίζουν.
- Η διάρκεια και η ένταση της φροντίδας μπορεί να φτάσει τις 40+ ώρες εβδομαδιαίως, ισοδύναμα με πλήρη απασχόληση.
Οι άτυποι φροντιστές: οι αθέατοι ήρωες της καθημερινότητας
Ένας ρόλος που δεν επιλέγεται
Κανείς δεν ξυπνά μια μέρα για να αποφασίσει ότι θα γίνει φροντιστής. Συνήθως, η ανάγκη προκύπτει ξαφνικά: ένας γονιός που αρρωσταίνει, ένα παιδί που γεννιέται με ειδικές ανάγκες, ένας σύντροφος που διαγιγνώσκεται με σοβαρή ασθένεια. Και τότε, χωρίς εκπαίδευση, χωρίς στήριξη, το άτομο καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα σε εργασία, οικογένεια και φροντίδα.
Οι άτυποι φροντιστές καλύπτουν ανάγκες που το σύστημα υγείας και κοινωνικής πρόνοιας δεν μπορεί πάντα να ικανοποιήσει. Φροντίζουν ηλικιωμένους με άνοια, άτομα με αναπηρία, καρκινοπαθείς ή ασθενείς με χρόνιες παθήσεις. Συχνά συνδυάζουν τη φροντίδα με επαγγελματικές και οικογενειακές υποχρεώσεις, αφιερώνοντας αμέτρητες ώρες χωρίς οικονομική αμοιβή.
Προκλήσεις που αντιμετωπίζουν
Η ανάληψη φροντίδας συνεπάγεται πολλαπλές επιπτώσεις για τον άτυπο φροντιστή:
- Σωματική και ψυχική υγεία: Έρευνες δείχνουν υψηλότερα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης και σωματικής κόπωσης[iii].
- Οικονομικές συνέπειες: Πολλοί μειώνουν τις ώρες εργασίας τους ή αποχωρούν από την αγορά εργασίας, γεγονός που οδηγεί σε οικονομική ανασφάλεια[iv].
- Κοινωνική απομόνωση: Ο περιορισμένος ελεύθερος χρόνος και η έλλειψη κοινωνικής στήριξης οδηγούν σε απομόνωση.
- Έλλειψη θεσμικής αναγνώρισης: Στην Ελλάδα, η απουσία ολοκληρωμένου νομικού πλαισίου επιτείνει το αίσθημα αδικίας και εγκατάλειψης.
Οι άτυποι φροντιστές: Οι αθέατοι ήρωες με αριθμούς που σοκάρουν
Τι μας λένε οι έρευνες
Ευρώπη
- Σε χώρες της Ευρώπης, υπολογίζεται ότι το 13-22 % των ατόμων ηλικίας άνω των 50 ετών αναλαμβάνουν άτυπη φροντίδα (informal caregiving)[v]
- Σε 20 ευρωπαϊκές χώρες, περίπου 34,3 % του πληθυσμού δηλώνει ότι παρέχει άτυπη φροντίδα (για κάποιον με ανάγκες), ενώ 7,6 % παρέχει «εντατική φροντίδα» , αυτό σημαίνει ≥ 11 ώρες την εβδομάδα).
- Σε επίπεδο Η.Ο.Ε./Ο.Ο.Σ.Α., περίπου 60 % των ηλικιωμένων που λαμβάνουν φροντίδα στο σπίτι δηλώνουν ότι λαμβάνουν μόνο άτυπη φροντίδα (όχι επαγγελματική)
Ελλάδα
Υπάρχει έλλειψη εθνικών, συγκεντρωτικών στοιχείων από την ΕΛΣΤΑΤ επομένως οι καλύτερες διαθέσιμες πηγές για την Ελλάδα είναι: Eurocarers / Eurofound και επιμέρους ακαδημαϊκές μελέτες σε δείγματα φροντιστών.
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, περίπου 1 στους 3 Έλληνες (34%) δηλώνει ότι παρέχει άτυπη φροντίδα σε κάποιον οικείο.
Μάλιστα, οι γυναίκες φροντιστές είναι πολύ περισσότερες από τους άνδρες: περίπου 64% του συνόλου. Αυτό σημαίνει ότι οι παραδοσιακοί ρόλοι φύλου εξακολουθούν να επηρεάζουν βαθιά ποιος «αναλαμβάνει το βάρος.
Το κόστος της φροντίδας
Οι παραπάνω αριθμοί δεν είναι απλώς στατιστικές. Πίσω τους κρύβονται ιστορίες ανθρώπων που παλεύουν με την ψυχική και σωματική εξάντληση, με οικονομικές απώλειες και με κοινωνική απομόνωση. Έρευνες στην Ελλάδα δείχνουν ότι πολλοί φροντιστές βιώνουν μέτριο έως σοβαρό φορτίο, συχνά συνοδευόμενο από συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης.
Οι άτυποι φροντιστές: ανάμεσα στην αορατότητα και την αναγνώριση
Γιατί παραμένουν «αόρατοι»;
Παρά τη συμβολή τους, οι άτυποι φροντιστές συχνά δεν αναγνωρίζονται θεσμικά. Το Ελληνικό κράτος δεν διαθέτει πλήρες μητρώο ή ολοκληρωμένο πλαίσιο στήριξης. Έτσι, οι ίδιοι σηκώνουν το βάρος που θα έπρεπε να μοιράζεται η κοινωνία και οι δομές πρόνοιας.
Από την αφάνεια στην αναγνώριση
Η εμπειρία άλλων Ευρωπαϊκών χωρών δείχνει ότι μέτρα όπως οικονομικά επιδόματα, άδειες φροντίδας, ψυχολογική υποστήριξη και υπηρεσίες προσωρινής ανακούφισης μπορούν να κάνουν τη διαφορά.
Η αναγνώριση των άτυπων φροντιστών δεν είναι πολυτέλεια· είναι ανάγκη. Αποτελούν τον «αθέατο πυλώνα» του συστήματος υγείας και χωρίς αυτούς θα κατέρρεε. Η στήριξή τους, με οικονομικά και θεσμικά μέτρα, δεν θα ήταν μόνο μια πράξη ευγνωμοσύνης αλλά και κοινωνικής δικαιοσύνη
